Produkcja w toku to produkcja niezakończona wyceniana na dzień bilansowy według kosztu wytworzenia i stopnia zaawansowania, która wpływa bezpośrednio na wynik finansowy i rachunek zysków i strat jednostki. Według ustawy o rachunkowości produkcję w toku wycenia się w przedziale 30-90% zaawansowania, wykorzystując konto 50 do gromadzenia kosztów, konto 49 do rozliczenia oraz konto 60 do prezentacji zmiany stanu produktów. Prawidłowa ewidencja produkcji w toku decyduje o rzetelnej wartości aktywów obrotowych (pozycja B.III w bilansie) oraz właściwym przypisaniu kosztów produkcji do okresu sprawozdawczego.
Czym jest produkcja w toku i jej znaczenie w rachunkowości
Produkcja w toku obejmuje produkty w toku produkcji, które nie osiągnęły statusu produkty gotowe na dzień bilansowy. Jej znaczenie wynika z potrzeby wiernego ujęcia kosztów produkcji oraz wartości majątku obrotowego. Prawidłowa wycena produkcji w toku według stopnia zaawansowania i kosztu wytworzenia zapewnia rzetelną prezentację aktywów oraz wyniku finansowego. Jednostka powinna prowadzić ewidencję tak, by wycena i ewidencja w księgach zachowywały zgodność z ustawą o rachunkowości oraz przyjętymi uproszczeniami, np. gdy koszty działalności ewidencjonowane są wyłącznie w zespole 4. Dzięki temu możliwe jest rzetelne ustalenie wartości produkcji i prezentacja w rachunku zysków i strat.
Definicja produkcji w toku według ustawy o rachunkowości
Produkcja w toku to produkcja niezakończona o stopniu zaawansowania typowo 30-90%, której koszt wytworzenia (przeciętnie 40-70% końcowego kosztu produktu gotowego) nie został jeszcze przeniesiony do magazynu wyrobów gotowych. W bilansie prezentowana jest w aktywach obrotowych jako pozycja B.III, obok materiałów (B.I) i produktów gotowych (B.IV). Obejmuje materiały, półfabrykaty i prace ujęte proporcjonalnie do stopnia zaawansowania. W księgach rachunkowych produkcji w toku zapisuje się koszty produkcji, aby na koniec okresu ustalić saldo produkcji w toku. Wyceniać można według rzeczywistego kosztu wytworzenia, stawek normatywnych lub innych metod akceptowanych przez ustawę o rachunkowości, z zachowaniem zasady istotności oraz możliwych uproszczeń. Celem jest ujęcie obrotowego charakteru aktywów oraz rzetelne przypisanie kosztu wytworzenia produktu do okresu sprawozdawczego.
Rola produkcji w toku w księgach rachunkowych
Produkcja w toku służy odroczeniu kosztów do momentu wytworzenia produktów gotowych i właściwemu rozliczeniu kosztów. Ewidencja w księgach rachunkowych produkcji wykorzystuje konta produkcyjne, m.in. konto 50 do gromadzenia kosztów produkcji oraz konto 60 do prezentacji zmiany stanu produktów i wartości produkcji. W praktyce stosuje się rozliczenie kosztów poprzez konto 49, co ułatwia przenoszenie kosztów na odpowiednie pozycje i ustalenie zmiany stanu produktów w rachunku zysków i strat. Gdy koszty prowadzone są wyłącznie na kontach zespołu 4, lub w kontach zespołu 4 i 5, jednostka powinna zapewnić spójność, aby wycena produkcji w toku na dzień bilansowy właściwie kształtowała wynik finansowy i prezentowała realny stan produkcji w toku.
Wpływ produkcji w toku na wynik finansowy
Zmiana stanu produktów (wzrost produkcji w toku) zwiększa przychody w rachunku zysków i strat w pozycji A.II (typowo 5-15% przychodów ze sprzedaży), podczas gdy spadek wartości produkcji w toku obniża wynik finansowy o równowartość zmniejszenia. Na przykład, wzrost stanu WIP z 500 tys. zł do 650 tys. zł generuje zwiększenie wyniku o 150 tys. zł. Zmiany stanu produktów prezentowane na koncie 60 wynikają m.in. z różnic między wartością produkcji a kosztem wytworzenia oraz poziomem produkcji w toku na koniec okresu. Wn konta i odpowiednie zapisy na konto 60 pozwalają zaprezentować wartość produkcji oraz zmiany stanu produktów w rachunku zysków i strat. Jeżeli jednostka prowadzi koszty wyłącznie w zespole 4, odpowiednie przeksięgowania w kontach zespołu 4 zapewniają, że saldo produkcji w toku jest adekwatne. W zespole 5 proces może być rozszerzony o kalkulacyjne ujęcie kosztu wytworzenia.
Wycena produkcji w toku na dzień bilansowy
Wycena produkcji w toku powinna odzwierciedlać rzeczywisty koszt wytworzenia i stopień zaawansowania prac, zgodnie z ustawą o rachunkowości i polityką rachunkowości jednostki. Jednostka powinna wyceniać tę kategorię zgodnie z ustawą o rachunkowości, uwzględniając koszt wytworzenia oraz stopień zaawansowania prac. Wycena i ewidencja w księgach muszą obejmować koszty produkcji bezpośrednie i odpowiednią część kosztów działalności pośrednich, aby wartość produkcji w toku wiernie odzwierciedlała stan produkcji w toku. W praktyce spółka z o.o. może przyjmować stawki normatywne, koszty rzeczywiste lub metody szacunkowe, pamiętając o zasadzie istotności i ciągłości. Dzięki temu produkcja w toku wpływa prawidłowo na rachunek zysków i strat, zmiany stanu produktów oraz wynik finansowy, a wycena produkcji w toku na koniec okresu pozostaje spójna z polityką rachunkowości.
Metody wyceny produkcji: koszty rzeczywiste vs normatywne
Stosowane metody wyceny obejmują: (1) koszt rzeczywisty – 100% faktycznych kosztów przypisanych do WIP, (2) koszt planowany korygowany odchyleniami – stawka normatywna ±5-15% odchyleń rzeczywistych, (3) metody szacunkowe według stopnia zaawansowania – procentowa alokacja kosztów (np. 60% zaawansowania × koszt produkcji). Według badań, 65% przedsiębiorstw produkcyjnych stosuje koszty normatywne, 25% koszty rzeczywiste, 10% metody szacunkowe. Koszt wytworzenia produktu powinien obejmować materiały bezpośrednie, robociznę oraz uzasadnioną część kosztów pośrednich, aby wartość produkcji była miarodajna. W ewidencji w księgach rachunkowych produkcji wykorzystuje się konta produkcyjne, m.in. konto 50 do gromadzenia kosztów produkcji oraz konto 49 do rozliczenia kosztów, a następnie konto 60 do prezentacji zmiany stanu produktów. Gdy koszty prowadzone są wyłącznie na kontach zespołu 4 lub w kontach zespołu 4 i 5, polityka powinna opisywać, jak ustalić zmianę stanu produktów i jak wycena produkcji w toku wpływa na wynik finansowy.
| Metoda wyceny | Opis | Zalety | Wady | Częstość stosowania |
|---|---|---|---|---|
| Koszty rzeczywiste | 100% faktycznych kosztów przypisanych do WIP | Najdokładniejsza, zgodna z rzeczywistością | Pracochłonna, wymaga szczegółowej ewidencji | 25% firm |
| Koszty normatywne | Stawka planowana ± odchylenia 5-15% | Szybka, porównywalna międzyokresowo | Wymaga korekty o odchylenia rzeczywiste | 65% firm |
| Stopień zaawansowania | % ukończenia × koszt produkcji | Prosta, elastyczna dla produkcji długiej | Subiektywna ocena zaawansowania | 10% firm |
Stopień zaawansowania i alokacja kosztów
Stopień zaawansowania produkcji określa się poprzez: (1) ocenę techniczną – ekspert produkcji szacuje % ukończenia (np. 45% dla półfabryków po obróbce mechanicznej), (2) normy materiałowe – zużycie 60% materiałów = 60% zaawansowania, (3) normy czasowe – wykorzystanie 120 z 200 roboczogodzin = 60% zaawansowania. Typowe progi: <30% – często pomijane jako nieistotne, 30-70% – pełna wycena, >90% – traktowane jak produkty gotowe. Na dzień bilansowy należy ustalić stopień zaawansowania, przypisać koszty proporcjonalnie i ująć korekty na koncie 60, aby właściwie zaprezentować aktywa i wynik. Jednostka powinna ustalić produkcji w toku na dzień bilansowy, identyfikując stopień zaawansowania każdej partii, przypisując koszt wytworzenia proporcjonalnie i weryfikując odchylenia. Wycena produkcji w toku obejmuje w szczególności produkcji niezakończonej, która nie została przekazana jako produkty gotowe. W praktyce w księgach rachunkowych produkcji w toku ujmuje się korekty na konto 60, aby odzwierciedlić zmiany stanu produktów i wartość produkcji w toku na koniec okresu.
Dopuszczalne uproszczenia w wycenie
Uproszczenia są dopuszczalne, jeśli nie zniekształcają informacji i są zgodne z ustawą o rachunkowości oraz polityką rachunkowości jednostki. Jednostka może stosować wyceny szacunkowe oparte na procentowym stopniu ukończenia, ryczałtowym podziale kosztów pośrednich (np. 30% kosztów bezpośrednich) czy uproszczone rozliczenie kosztów, gdy prowadzi koszty wyłącznie w zespole 4. W takich przypadkach polityka rachunkowości powinna precyzować, jak wyceniać produkcję w toku, aby wartość produkcji pozostawała wiarygodna, a zmiany stanu produktów poprawnie wpływały na wynik finansowy. Stosując konto 50, konto 49 i konto 60, można zachować przejrzystość zapisów i ustalić zmianę stanu produktów bez nadmiernej złożoności. Pomocne są dobre praktyki publikowane w źródłach branżowych, m.in. produkcji w toku – www.vademecumksiegowego.pl, które opisują kont zespołu 4 oraz zespole 5 w różnych wariantach ewidencji.
Ewidencja produkcji w toku w księgach rachunkowych
Ewidencja obejmuje systematyczne ujmowanie i rozliczanie kosztów między produkty gotowe i w toku, z kluczową rolą kont 50, 49 i 60. Jednostka, która chce ustalać produkcję w toku, powinna zapewnić, aby wycena i ewidencja w księgach były zgodne z ustawą o rachunkowości, a przyjęte uproszczenia nie zniekształcały informacji. Szczególne znaczenie ma dzień bilansowy, kiedy ustala się produkcji w toku na dzień i prezentuje stan produkcji w toku jako element aktywów obrotowych. W praktyce wykorzystuje się konta produkcyjne, w tym konto 50 do gromadzenia kosztów produkcji, konto 49 do rozliczeń oraz konto 60 do pokazania zmiany stanu produktów i wpływu na rachunek zysków i strat. Dzięki temu wycena produkcji w toku przekłada się na wynik finansowy oraz wartość produkcji.
Kluczowe jest rozdzielenie kosztów bezpośrednich i pośrednich oraz właściwa alokacja do nośników kosztów. Jednostka powinna rozróżniać koszty działalności bezpośrednie i pośrednie, ujmując je na kontach zespołu 4 i, gdy stosowane, w zespole 5 dla celów kalkulacyjnych. Gdy koszty prowadzi się wyłącznie na kontach zespołu 4 lub koszty wyłącznie w zespole 4, konieczne są przeksięgowania, aby ustalić zmianę stanu produktów i właściwie zaprezentować wartość produkcji w toku. Na koniec okresu, szczególnie toku na dzień bilansowy, dokonuje się weryfikacji produkcji niezakończonej i ustala saldo produkcji w toku. Wn konta i odpowiednie zapisy na konto 60 odzwierciedlają zmiany stanu produktów, co wpływa na rachunek zysków i strat oraz ostateczny wynik finansowy spółki, np. spółka z o.o.
Konto 50: gromadzenie kosztów produkcji
Konto 50 jest centralnym kontem do kumulacji kosztów produkcji i podstawą do późniejszego rozliczenia na konto 49 oraz prezentacji na koncie 60. Na tym koncie rejestruje się materiały bezpośrednie, robociznę oraz odpowiednią część kosztów działalności pośrednich składających się na koszt wytworzenia. Następnie, poprzez konto 49, realizowane jest rozliczenie kosztów i przeniesienie ich części do ewidencji produktów gotowych lub pozostawienie w pozycji wartość produkcji w toku. Zapisy na konto 60 pozwalają ująć zmiany stanu produktów i zaprezentować wartość produkcji w rachunku zysków i strat. W systemach, gdzie koszty prowadzi się wyłącznie na kontach zespołu 4, lub z wykorzystaniem kontach zespołu 4 i 5 w zespole 5, rola konta 50 pozostaje kluczowa dla tego, aby wycena produkcji w toku była spójna i wiarygodna na dzień bilansowy.
Konto 49: rozliczenie kosztów produkcji
Konto 49 „Rozliczenie kosztów produkcji” pełni funkcję rozdzielczą między produkty gotowe a produkcję w toku. Księgowanie produkcji w toku wykorzystuje schemat: po stronie Wn konta 49 ujmuje się koszty przeniesione z konta 50, następnie po stronie Ma konta 49 rozlicza się 30-40% kosztów na produkty gotowe (konto 70), podczas gdy 60-70% pozostaje jako produkcja w toku. Na koniec okresu sprawozdawczego saldo konta 49 reprezentuje wartość produkcji niezakończonej, która zostaje skorygowana poprzez konto 60 i wpływa na rachunek zysków i strat. Typowy przepływ: Konto 50 (Wn) → Konto 49 (Wn/Ma) → Konto 60 (Ma/Wn) → Rachunek zysków i strat. W praktyce jednostka dokumentuje stopień zaawansowania produkcji poprzez karty zleceń produkcyjnych lub raporty technologiczne, co stanowi podstawę do prawidłowego rozliczenia kosztów między produkty gotowe a WIP.
Konto 60: zmiana stanu produktów i wpływ na RZiS
Konto 60 „Zmiana stanu produktów” służy do prezentacji w rachunku zysków i strat wpływu zmian wartości produkcji w toku i produktów gotowych. Wzrost wartości produkcji w toku księguje się: Wn konta 49 / Ma konta 60, co zwiększa przychody w RZiS (pozycja A.II „Zmiana stanu produktów”). Spadek wartości WIP księguje się odwrotnie: Wn konta 60 / Ma konta 49, co obciąża wynik finansowy. Na przykład, jeśli wartość produkcji w toku wzrosła z 500 tys. zł do 650 tys. zł, jednostka księguje: Wn 49 / Ma 60: 150 000 zł, co zwiększa wynik finansowy o 150 tys. zł. Ewidencja produkcji niezakończonej obejmuje półfabrykaty i partie nieprzekazane do wyrobów gotowych; jej wycena na koniec okresu kształtuje saldo produkcji w toku i wynik. Ewidencja w księgach rachunkowych produkcji w toku polega na identyfikacji stopnia zaawansowania, przypisaniu kosztu wytworzenia produktu oraz dokonaniu wyceny produkcji w toku na koniec okresu. Jednostka powinna wyceniać te pozycje zgodnie z ustawą o rachunkowości, korzystając z zasad i ewentualnych uproszczeń opisanych w polityce rachunkowości.
| Operacja gospodarcza | Wn (debet) | Ma (credit) | Wartość przykładowa |
|---|---|---|---|
| Rozchód materiałów do produkcji | 50 (Rozliczenie kosztów) | 30 (Materiały) | 120 000 zł |
| Naliczenie płac bezpośrednich | 50 (Rozliczenie kosztów) | 40 (Koszty wg rodzajów) | 45 000 zł |
| Alokacja kosztów pośrednich | 50 (Rozliczenie kosztów) | 40 (Koszty wg rodzajów) | 35 000 zł |
| Przeniesienie kosztów do rozliczenia | 49 (Rozlicz. kosztów prod.) | 50 (Rozliczenie kosztów) | 200 000 zł |
| Przyjęcie produktów gotowych | 70 (Produkty gotowe) | 49 (Rozlicz. kosztów prod.) | 120 000 zł |
| Wzrost stanu produkcji w toku (na dzień bilansowy) | 49 (Rozlicz. kosztów prod.) | 60 (Zmiana stanu prod.) | 80 000 zł |
| Przeniesienie zmiany stanu do RZiS | 60 (Zmiana stanu prod.) | RZiS (A.II) | 80 000 zł |
Koszty działalności a produkcja w toku
Właściwa alokacja kosztów bezpośrednich i pośrednich decyduje o rzetelnej wartości produkcji w toku i prezentacji w rachunku zysków i strat. Relacja między kosztami działalności a kategorią produkcja w toku decyduje o tym, jak jednostka wycenia aktywa obrotowe i prezentuje rachunek zysków i strat. Koszty produkcji składają się na koszt wytworzenia produktu oraz wartość produkcji w toku, która pozostaje w ewidencji do momentu przekazania jako produkty gotowe. Wycena i ewidencja w księgach powinny odzwierciedlać zarówno koszty działalności bezpośrednie, jak i pośrednie, a także wpływ zmian, jakie powodują zmiany stanu produktów. Na dzień bilansowy konieczne jest ustalenie, jaka część kosztów pozostaje w pozycji produkcji niezakończonej, aby prawidłowo zaprezentować stan produkcji w toku, saldo produkcji w toku oraz wynik finansowy. Gdy koszty prowadzi się wyłącznie na kontach zespołu 4, polityka rachunkowości musi wskazywać mechanizmy rozliczenie kosztów i przeksięgowań na konto 60.
Rodzaje kosztów: bezpośrednie i pośrednie
Struktura kosztu wytworzenia produkcji w toku obejmuje typowo: materiały bezpośrednie 40-60% (surowce, komponenty), robocizna bezpośrednia 15-25% (płace produkcyjne + ZUS 20-22%), koszty pośrednie produkcji 20-35% (amortyzacja maszyn, energia, nadzór). Alokacja kosztów pośrednich według kluczy: roboczogodziny (45% firm), koszty materiałów bezpośrednich (30%), stawki maszynogodzinowe (25%). W ewidencji w księgach rachunkowych produkcji takie koszty mogą być prowadzone w kontach zespołu 4 i 5, a w niektórych modelach wyłącznie w zespole 4. Jednostka powinna wyceniać produkty w toku produkcji z wykorzystaniem przyjętej metody kalkulacyjnej, tak aby wartość produkcji była wiarygodna i porównywalna. Dzięki temu produkcja w toku na koniec okresu odzwierciedla realny stan produkcji w toku, a wynik finansowy i rachunek zysków i strat nie są zniekształcone.
Wycena kosztów produkcji musi być zgodna z ustawą o rachunkowości i polityką jednostki. Koszt wytworzenia produktu powinien obejmować wszystkie składniki kosztów działalności, które można przypisać do produkcji w toku, w tym alokowane koszty pośrednie. Ewidencja w księgach rachunkowych produkcji w toku wykorzystuje konto 50 do kumulacji kosztów produkcji, a następnie poprzez konto 49 realizuje rozliczenie kosztów na produkty gotowe lub produkcję niezakończoną. Wn konta i przeksięgowania na konto 60 pozwalają ustalić zmianę stanu produktów i ująć wartość produkcji w rachunku zysków i strat. Gdy koszty są prowadzone wyłącznie na kontach zespołu 4, należy przewidzieć uproszczenia i procedury, które zapewnią rzetelną wycenę produkcji w toku na dzień oraz prawidłowe saldo produkcji w toku na dzień bilansowy. Wsparciem są materiały branżowe, np. produkcji w toku – www.vademecumksiegowego.pl.
Usługi obce w koszcie wytworzenia
Usługi obce wchodzą do kosztu wytworzenia i powinny być alokowane do WIP zgodnie z wiarygodnymi kluczami podziału. Usługi obce stanowią istotny element koszty działalności, który wpływa na wartość produkcji w toku oraz końcowy koszt wytworzenia. Mogą to być prace podwykonawcze (10-25% kosztu produkcji), obróbka specjalistyczna (lakiernia, hartowanie, galwanizacja) lub testy jakości (kontrola wymiarowa, badania laboratoryjne), które jednostka ujmuje w ewidencji jako koszty produkcji i alokuje do produktów w toku produkcji na podstawie wiarygodnych kluczy podziałowych. Wycena produkcji w toku powinna uwzględniać te koszty w momencie, gdy dotyczą produkcji niezakończonej, tak aby stan produkcji w toku na koniec okresu i produkcji w toku na dzień bilansowy był kompletny. W praktyce zapisuje się je na konto 50, następnie rozlicza przez konto 49 i ujmuje wpływ na zmiany stanu produktów na koncie 60. Gdy ewidencja prowadzona jest wyłącznie w zespole 4, trzeba zadbać o procedury, które zapewniają spójność, przejrzystość i właściwy wpływ na wynik finansowy oraz wartość produkcji.
Przykłady księgowań produkcji w toku
Przykład 1: Rozpoczęcie produkcji zlecenia nr 2024/101
Jednostka produkcyjna rozpoczyna realizację zlecenia na 1000 sztuk produktu X. Rozchód materiałów bezpośrednich wynosi 120 000 zł, płace bezpośrednie 45 000 zł, koszty pośrednie (amortyzacja, energia) alokowane według stawki 30% kosztów bezpośrednich = 49 500 zł. Księgowania:
- Wn 50 / Ma 30: 120 000 zł (rozchód materiałów)
- Wn 50 / Ma 40: 45 000 zł (płace bezpośrednie)
- Wn 50 / Ma 40: 49 500 zł (koszty pośrednie)
- Suma kosztów produkcji: 214 500 zł
Przykład 2: Częściowe ukończenie zlecenia (stopień zaawansowania 60%)
Na dzień bilansowy 31.12.2024 zlecenie nr 2024/101 jest ukończone w 60% (ocena techniczna: wykonano 600 z 1000 sztuk). Koszty poniesione: 214 500 zł, wartość WIP = 60% × 214 500 zł = 128 700 zł. Pozostałe 40% (85 800 zł) pozostaje jako rezerwa kosztów do rozliczenia w kolejnym okresie. Księgowania na dzień bilansowy:
- Wn 49 / Ma 50: 214 500 zł (przeniesienie kosztów do rozliczenia)
- Wn 49 / Ma 60: 128 700 zł (ujęcie wzrostu WIP w RZiS)
Przykład 3: Ukończenie zlecenia i przekazanie do magazynu
W styczniu 2025 zlecenie zostaje ukończone w 100%. Poniesiono dodatkowe koszty 85 800 zł (materiały, płace). Całkowity koszt wytworzenia: 214 500 zł + 85 800 zł = 300 300 zł. Przekazanie 1000 sztuk produktu X do magazynu wyrobów gotowych. Księgowania:
- Wn 50 / Ma 30, 40: 85 800 zł (dodatkowe koszty)
- Wn 49 / Ma 50: 85 800 zł (przeniesienie kosztów)
- Wn 70 / Ma 49: 300 300 zł (przyjęcie produktów gotowych)
- Wn 60 / Ma 49: 128 700 zł (rozliczenie WIP z okresu poprzedniego)
Najczęściej zadawane pytania o produkcję w toku
Czym różni się produkcja w toku od produktów gotowych?
Produkcja w toku to produkty o zaawansowaniu 30-90%, które nie zostały jeszcze ukończone i przyjęte do magazynu wyrobów gotowych. Ewidencjonuje się je na koncie 49, podczas gdy produkty gotowe księguje się na koncie 70 i prezentuje w bilansie jako B.IV.
Jak wycenić produkcję w toku na dzień bilansowy?
Wyceny dokonuje się według stopnia zaawansowania (ocena techniczna 30-90%), przypisując proporcjonalnie koszty materiałów bezpośrednich (40-60%), robocizny (15-25%) i kosztów pośrednich (20-35%). Wynik prezentuje się w aktywach obrotowych jako pozycja B.III.
Na jakich kontach księguje się produkcję w toku?
Produkcję w toku księguje się na koncie 50 (gromadzenie kosztów), koncie 49 (rozliczenie kosztów produkcji) oraz koncie 60 (zmiana stanu produktów prezentowana w RZiS jako A.II). Schemat: Konto 50 → Konto 49 → Konto 60 → Rachunek zysków i strat.
Jak zmiana stanu produkcji w toku wpływa na wynik finansowy?
Wzrost wartości produkcji w toku zwiększa wynik finansowy (Ma konta 60 → przychody w RZiS pozycja A.II), podczas gdy spadek obciąża wynik (Wn konta 60). Np. wzrost WIP z 500 tys. zł do 650 tys. zł zwiększa wynik o 150 tys. zł.
Jakie uproszczenia w wycenie produkcji w toku są dopuszczalne?
Ustawa o rachunkowości dopuszcza wyceny szacunkowe (procentowy stopień zaawansowania), ryczałtową alokację kosztów pośrednich (np. 30% kosztów bezpośrednich) oraz pomijanie WIP < 30% zaawansowania, jeśli nie zniekształca to obrazu jednostki zgodnie z zasadą istotności.